کارکرد مناطق آزاد و ویژه اقتصادی کشور اگرچه طی سالهای اخیر بارها در تیررس انتقاد برخی کارشناسان و نمایندگان مجلس قرار گرفته است اما برآوردها نشان میدهد که اقدامات قابل توجهی در حوزههای اقتصادی و تجاری در این مناطق انجام شده است به طوری که حتی با وجود تحریمهای خارجی علیه کشور، روند ورود سرمایهگذاریهای داخلی و خارجی با توجه به جذابیت و توانایی موجود در این مناطق قطع نشده است. منطقه آزاد کیش به عنوان یکی از مناطق نامدار در زمینه گردشگری داخلی و خارجی از جمله مناطقی است که نهتنها در حوزههای اقتصادی- صنعتی، امور رفاهی و تفریحی کارنامهای طلایی در اختیار دارد بلکه حتی در زمان شیوع ویروس کرونا در کشور توانسته در جهت برقراری امنیت و سلامت مردم نقش پررنگی ایفا کند.
این در حالی است که روند واگذاری زمین و جذب سرمایهگذار نیز در این جزیره به نسبت سالهای گذشته تفاوت زیادی کرده به طوری که در شرایط فعلی بستری برای حضور دلالان و سودجویان در این منطقه وجود ندارد. از سوی دیگر اگرچه عدهای مناطق آزاد را دروازهای برای واردات مینامند اما اظهارات دکتر غلامحسین مظفری مدیرعامل منطقه آزاد کیش گویای این مطلب است که مناطق آزاد تجاری و ویژه اقتصادی همچنان طبق فلسفه اولیه ایجاد خود یعنی توسعه صادرات و تجارت فعالیت میکنند به طوری که تراز تجاری این مناطق مثبت است. به عبارتی نهتنها واردات از صادرات در این مناطق پیشی نگرفته بلکه حتی کمتر از صادرات است یا در مواردی با آن برابری میکند. به گفته این مدیر ۵۲ ساله که نماینده پیشین مجلس شورای اسلامی نیز بوده، در حال حاضر منطقه آزاد کیش در مقابل سرمایهگذاران غیرواقعی که تمکن مالی برای پیشبرد پروژهها ندارند کوتاه نمیآید و به آنها زمین واگذار نمیکند. در واقع آنچه این روزها به عنوان راهبرد کلان از سوی مظفری در منطقه آزاد کیش مورد توجه قرار گرفته است، توسعه پروژههای خاص گردشگری و فضاهای عمومی است. گفتوگوی «جهانصنعت» با مدیرعامل منطقه آزاد تجاری- صنعتی کیش را
در ادامه میخوانید.
با توجه به تاثیرپذیری اقتصاد ایران و دنیا از ویروس کرونا، اقتصاد جزیره کیش طی ماههای اخیر چقدر تحت تاثیر قرار گرفته است؟
برآوردهای نسبی حاکی از آن است که جزیره کیش از بعد اقتصادی به دلیل تبعات ناشی از شیوع ویروس کووید۱۹ در کشور، حدود چهار تا پنج هزار میلیارد تومان خسارت دیده است. در واقع در حالی که ما از سال گذشته برای برگزاری نوروز و جشنواره نوروزی به خصوص در جزیره کیش که یکی از پرترددترین مکانها در این ایام است خودمان را آماده میکردیم، با شیوع این ویروس در کشور روبهرو شدیم به طوری که تمام برنامهریزیهای نوروزی به بحث مقابله با این ویروس اختصاص پیدا کرد و به صورت تدریجی برنامههایی در دستور کار قرار گرفت. بر این اساس هتلها، تمام مراکز گردشگری و بازارها از ۲۸ اسفند تا ۲۵ فروردین به طور کامل تعطیل شد.
به این ترتیب و بنا به تصمیماتی که در شورای سلامت و کمیتههای تخصصی گرفته شد، کیش یک ماه در قرنطینه کامل قرار گرفت به طوری که حتی یک مسافر در این زمان به کیش وارد نشد در حالی که در زمان مشابه سال قبل حدود ۱۴۰ پرواز ورودی و خروجی به کیش وجود داشت.
همکاری اصناف و بازاریان از زمان شیوع این ویروس در جزیره کیش چطور بوده است؟
تعطیلی مراکز گردشگری در کیش که یکی از پایههای مهم فعالیتهای اقتصادی این جزیره هستند، آثار زیانباری به لحاظ اقتصادی به دنبال داشت. این در حالی است که به طور حتم اصناف و بازاریان نیز که همه سال را منتظر رونق ایام عید برای کسب درآمد بودند با مشکلات زیادی روبهرو شدند. اما با این حال همکاری قابل توجهی را از سوی بخش خصوصی شاهد بودیم به طوری که اصناف و فعالان بخش خصوصی قبل از ما گامهای اصلی را برداشتند و به عنوان الگویی برای دیگر قسمتهای کشور معرفی شدند. از طرفی مالکان مغازهها نیز اجاره مستاجران را بخشیدند. همچنین هتلداران با وجود اعلام پذیرش قبلی مسافران، هتلها را به موقع تعطیل کردند. به طور کلی همکاری خوبی از سوی فعالان اقتصادی در این زمینه صورت گرفت اما با این وجود کرونا به لحاظ اقتصادی آثار سخت و سنگینی را به دنبال داشته است. از این رو طبیعتاً باید با برنامه اساسی و جدی این آثار را به شکل صحیحی مدیریت و جبران کرد.
برای پساکرونا چه برنامههایی در دستور کار دارید؟
اقدامی که ما در جزیره کیش شروع کردیم و از آن غافل نبودیم این بود که همزمان با بحثهای ناشی از مقابله با کرونا از نیمه دوم اسفند و تعطیلی مراکز، ستادی را برای مسائل بعد از این ویروس یعنی پسا کرونا راهاندازی کردیم. همچنین به دلیل همراهی خوب بخش خصوصی، تولیدکنندگان و تاجران، مسوولیت کارگروههای تخصصی به عهده بخش خصوصی گذاشته شد و ستادی تحت عنوان پساکرونا شکل گرفت که در چهار گروه سرمایهگذاری، صنعت، تجارت و بازاریان و همچنین جامعه هتلداران به ترتیب با ریاست رییس انجمن سرمایهگذاران کیش، رییس انجمن صنایع کیش، رییس انجمن بازاریان و رییس انجمن هتلداران فعالیت خود را در زمینه برآورد خسارتها و پیشبینیهایی که باید در آینده داشته باشند آغاز کردند. روسای این چهار گروه در حال حاضر جلسههای متعددی با حضور سرمایهگذاران اقتصادی جزیره کیش دارند که حاصل آن ارزیابی خسارت و اقداماتی است که باید در دستور کار قرار بگیرد. همچنین این جلسهها مصوبات اجرایی خوبی به دنبال داشته و به هر حال تلاش ما این است که بعد از کنترل بیماری در جزیره کیش، فعالیتهای اقتصادی به حالت عادی بازگردد. در این خصوص از ۲۵ اردیبهشت پروازها نیز به حالت عادی برمیگردد و شرکتهای هواپیمایی (ایرلاینها) میتوانند با رعایت تمام پروتکلهای بهداشتی به کیش پرواز داشته باشند.
جز شکلگیری این ستاد، برای مقابله با ویروس کرونا در کیش چه تجهیزاتی مورد استفاده قرار گرفته است؟
تجهیزات مقابله با ویروس کرونا از همان ابتدا مورد توجه قرار گرفت به طوری که دستگاههای تست کرونا خریداری و در جزیره مستقر شد. همچنین شش تونل ضدعفونیکننده در مکانهای پرجمعیت و پررفتوآمد در جزیره مستقر شده است. این در حالی است که در این خصوص فرهنگسازی نیز انجام شده است به طوری که امیدواریم مردم بومی و مسافران الزامات بهداشتی برای مقابله با این بیماری را بیشتر رعایت کنند تا هرچه زودتر به چرخه اقتصادی برگردیم چراکه پیشبینی این است که فعلا باید با این بیماری کنار بیاییم.
نظر شما در مورد پیوستن ناگهانی دبیرخانه شورایعالی مناطق آزاد به وزارت امور اقتصادی و دارایی چیست؟
اینکه با تصویب مجلس، دبیرخانه شورایعالی مناطق آزاد تجاری- صنعتی و ویژه اقتصادی به وزارت امور اقتصادی و دارایی منتقل شده است، بحثی مرتبط با مجلس و مربوط به حوزه سیاستگذاری است. اما واقعیت این است که مجلسیها در دورههای مختلف همواره به این موضوع علاقهمند بودند که بتوانند نظارت و کنترل خاصی را بر عملکرد مناطق آزاد داشته باشند. این در حالی است که مناطق آزاد به ریاستجمهوری متصل بود و امکان سوال برای نمایندههای مجلس چندان فراهم نبود. از این رو مجلسیها تمایل داشتند مناطق آزاد با وزارتخانهای ارتباط داشته باشد که بتوانند در مورد عملکرد آن سوالات خود را مطرح کنند. از طرفی به نظر میرسد علت اصلی انتقال دبیرخانه به وزارت امور اقتصادی و دارایی این بود که رابطه دبیرخانه شورایعالی مناطق آزاد با مجلس خوب نبود و این عدم رابطه مناسب، فضایی ایجاد کرد که نمایندگان مجلس این تصمیم را اخذ کنند. بنابراین اینکه این تصمیم مثبت است یا منفی، چندان اهمیتی ندارد چرا که این تصمیم تبدیل به قانون شده و در حال حاضر اجرا میشود. اگرچه به عقیده بنده، این قانون خوب نیست چرا که مناطق آزاد دارای قوانینی است که طبق آن بر عملکرد این مناطق نظارت میشود. در حالی که تصمیم مجلسیها با قانون مناطق آزاد منافات دارد و اشکالاتی هم در این بحث وجود دارد. البته از این نکته نباید غافل بود که در حال حاضر با توجه به اینکه دکتر مرتضی بانک دبیر شورایعالی مناطق آزاد و ویژه اقتصادی به عنوان مشاور رییسجمهوری فعالیت میکند و تعامل خوبی با وزارت امور اقتصادی و دارایی دارد، هماهنگیها مناسب است و کارها به خوبی پیش میرود. در این میان مهمترین ویژگیای که در شرایط فعلی در دبیرخانه وجود دارد و به عنوان استراتژی ما در سازمان منطقه آزاد کیش نیز دنبال میشود، شفافسازی همه امور است که در حال انجام است.
بعد از انتقال این دبیرخانه به وزارت امور اقتصادی و دارایی شاهد تقاضای مالیات از صنوف و تجار بودیم که اعتراضهایی را از سوی فعالان اقتصادی به دنبال داشت. نظر شما در این خصوص چیست؟
درباره معافیتهای مالیاتی ذکر این نکته لازم است که مناطق آزاد دارای قانونی مستقل هستند به طوری که خود سازمان و شرکتهای وابسته به آن ۲۰ سال معافیت مالیاتی دارند. از این رو حتی با انتقال دبیرخانه شورایعالی مناطق آزاد به وزارت امور اقتصادی و دارایی به این موضوع خدشهای وارد نشده که البته نباید هم این اتفاق میافتاد، چرا که مناطق آزاد ایران به نسبت کشورهای دیگر کمترین معافیت مالیاتی را دارند به طوری که در برخی کشورهای مجاور شاهد آن هستیم که مناطق آزاد دارای معافیتهای مالیاتی ۵۰ ساله، ۷۰ ساله یا حتی مادامالعمر هستند.
از این رو در کشور ما نیز ثبات در تصمیمگیری و قانونگذاری از اهمیت قابل توجهی برخوردار است به طوری که نمیتوان بندهای قانونی و تصمیم معافیتهای مالیاتی مربوط به مناظق آزاد را تحت تاثیر بحثهای داخلی کشور زیر پا گذاشت.
عملکرد مناطق آزاد و تجاری را چطور ارزیابی میکنید؟ آیا واقعا مناطق آزاد دروازهای برای واردات هستند؟
واقعیت این است که در سالهای اخیر در مناطق آزاد اتفاقات خوبی در حوزه تولید و تجارت افتاده است. به عبارتی در مقابل پنج میلیارد دلار واردات مناطق آزاد و ویژه اقتصادی کشور حدود ۴۰ میلیارد دلار صادرات انجام شده که حاکی از تراز تجاری مثبت است. این در حالی است که در هر یک از منطقههای آزاد نیز واردات با صادرات برابری کرده است. بنابراین چنین گفتهای که مناطق آزاد دروازهای برای واردات هستند، بیپایه و اساس است و ارزشافزوده زیادی به وسیله این مناطق برای اقتصاد کشور ایجاد شده است. به عنوان مثال منطقه آزاد کیش در جذب سرمایهگذاری داخلی در حوزههای اقتصادی نقش قابل توجهی داشته است به طوری که اگر امکانات مناسبی برای جذب سرمایه وجود نداشت، این سرمایهها از کشور خارج میشد. این در حالی است که در شرایط فعلی با وجود تحریمها تلاش میشود سرمایه خارج از کشور نیز به سرعت جذب شود چرا که یک ضرورت برای کشور است.
به طور کلی اینکه مناطق آزاد ذیل وزارت اقتصاد به لحاظ ساختاری قرار گرفته، مشکل خاصی ایجاد نمیکند و در ماهیت فعالیت این مناطق تاثیر زیادی نداشته است. این در حالی است که بحث مالیات نیز کاملا مستقل از این موضوع است.
ماجرای واگذاری جزیره کیش به چینیها صحت دارد؟
ماجرای واگذاری جزیره کیش به چینیها یک شایعه بیاساس است و رسانهها و سایتهای معاند هر از گاهی چنین شایعهای را منتشر میکنند. این در حالی است که نسبت به این منطقه حساسیت زیادی وجود دارد چرا که بسیاری از مردم، کیش را به عنوان یک مقصد گردشگری با ویژگیهای خاص دوست دارند. از این رو به تازگی در جهت تحریک احساس مردم، یکی از سایتهای ضدانقلاب اقدام به انتشار اخبار کذب درباره واگذاری جزیره کیش به چینیها کرده که به هیچ عنوان چنین شایعهای واقعیت ندارد و کذب محض است. البته این شایعه آنقدر جدی مطرح شد که حتی نمایندگان مجلس در مورد آن به رییسجمهور نیز تذکر دادند. در حالی که بنده در نامهای به رییس مجلس درخواست کردم به نمایندگان مجلس تذکر داده شود تا موضوعات بیپایه و اساس و به نوعی شایعه را در تریبون رسمی مجلس مطرح نکنند.
با توجه به اینکه شدت ساختوساز ساختمانهای موجود در کیش طی سالهای اخیر افزایش یافته است، این نگرانی وجود دارد که این جزیره از نظر حجمی و تابآوری دچار مشکل شود. آیا در این خصوص محدودیتی از سوی منطقه آزاد کیش در نظر گرفته شده است؟
کیش جزیرهای با ۹۱ کیلومتر مربع وسعت و پوشش مرجانی است که ویژگیهای خاصی دارد و به عنوان یکی از چهار منطقه دنیا که بیشترین اکسیژن خالص را دارند، یاد میشود اما با توجه به اینکه این جزیره خیلی بزرگ نیست، در راستای حفظ شرایط مناسب این جزیره و همچنین در مبحث تابآوری طرح جامعی در سال ۸۴ نهایی شده و در حال حاضر نیز مراحل پایش آن در حال انجام است به طوری که ما خودمان را مکلف و ملزم به اجرای این طرح (مطالعه شده) کردهایم. این در حالی است که مطالعات جدیدی نیز آغاز شده که مهمترین آن، این است که ۴۲ کیلومتر ساحلی که ما در جزیره کیش داریم، مطابق استانداردهای بینالمللی در دستور کار و بهرهبرداری قرار گیرد.
برداشت ما از طرح جامع این است که در افق ۱۴۰۰ جزیره کیش جمعیت ۸۵ هزار نفری داشته باشد که متناسب با آن فضای مسکونی تعریف شده است. همچنین نیاز به ملک مسکونی برای بومیها نیز تکمیل است و مشکلی در این زمینه وجود ندارد. اما موضوعی که در جزیره کیش وجود دارد این است که در این منطقه بسیاری از افراد مسکنی را به عنوان خانه دوم دارند. از این رو در کیش باید برای این موضوع نیز تعریفی داشته باشیم. آنچه اهمیت دارد این است که ما باید در جزیره کیش فضاهای عمومی و غیراختصاصی را تقویت کنیم که در قالب فضای گردشگری و برای استفاده عموم تعریف میشوند.
آیا واگذاری زمین در جزیره کیش در حال حاضر به راحتی انجام میشود؟
به عقیده بنده، واگذاری زمین به پروژههای مختلف در منطقه آزاد کیش طی سالهای اخیر میتوانست بهتر و هدفمندتر انجام شود. از این رو در حال حاضر به این مبحث چارچوب داده شده و زمینها برای فعالیتهای اقتصادی طبقهبندی شده است به طوری که برای پروژههای مسکونی زمینها حتما به مزایده گذاشته میشود. در حال حاضر در حوزه ساختوساز متقاضیهای زیادی در این منطقه وجود دارد اما سازمان منطقه آزاد در شرایط فعلی مجوز تجاری نمیدهد چراکه به اندازه کافی در این حوزه ظرفیت داریم. از طرفی مجوزهای مسکونی نیز محدود شده، اما به دنبال توسعه فضای عمومی هستیم.
در واقع ما در مقابل متقاضیان دریافت زمین کوتاه نیامدیم. طی ماههای اخیر متقاضیان زیادی با ایدههای خوب و مشاوران قوی وجود داشتهاند که به علت محرز نشدن تمکن مالی آنها، زمینی به آنها واگذار نشده است، چرا که تجربه نشان داده طی سالهای اخیر زمین به کسانی واگذار شده که سرمایهگذار واقعی نبودند و تنها دلالان و واسطه گرانی بودند که زمین را به طور مجدد و غیرقانونی واگذار کردند.
همانطور که گفته شد، در این بخش کوتاه نیامدیم به طوری که برخی این موضوع را مانعی برای سرمایهگذاری عنوان کردند. در حالی که سرمایهگذاران واقعی و توانمند نسبت به این موضوع اظهار خوشحالی میکنند. در واقع در شرایط فعلی ما به عنوان سازمان منطقه آزاد کیش برای سرمایهگذار واقعی زمین داریم و حمایتهای لازم را نیز انجام میدهیم اما در مقابل سرمایهگذاران غیرواقعی همچنان ایستادگی میکنیم. از طرفی یکی از اقدامات مهم، به روز کردن آییننامهها و شیوهنامهها بوده است به طوری که به عنوان مثال آییننامههایی که ۱۰ سال قبل نوشته شده بود و کاربردی نداشت، شفاف و بهروز شد.
در حال حاضر توسعه گردشکری با محور هتلسازی در کیش چطور پیش میرود؟
در راستای توسعه گردشگری، تاکنون از هتلهای موجود در جزیره کیش، استقبال زیادی شده، به طوری که هتلهای تراز اول در کیش از سوی توریستهای خارجی مورد توجه قرار گرفته است. این در حالی است که از کشور عمان و عراق پروازهای خارجی به صورت مستقیم انجام میشود. همچنین یک شهربازی در تراز جهانی در حال ساخت است. اما در رابطه با هتلها باید گفت که ما در حال حاضر ۵۳ هتل فعال و همچنین ۵۰ هتل در حال ساخت در این منطقه داریم. این در حالی است که ضریب اشتغال هتلهای موجود در جزیره کیش از همه کشور بیشتر است به طوری که حدود ۶۵ درصد ضریب اشتغال به هتلهای جزیره اختصاص دارد که رقم بالایی در طول سال است.
نکته مهم اینکه هتلهای با ردهبندی بالا در جزیره کیش متقاضی بیشتری دارد و این یک امتیاز برای این منطقه است. نکته مهمتر این است که کسانی که در جزیره کیش هتلسازی میکنند، کسانی هستند که در این حرفه تجربه دارند و در کیش یا مناطق دیگر کشور هتلدارند و جزو برندهای خوب محسوب میشوند. از طرفی خوشبختانه هتلهای جدید در کیش با برندهای مطرح در دنیا در حال همکاری هستند و با امتیاز و نام (تحت لیسانس) آنها کار میکنند. در واقع مشاوران خوب و مطرح دنیا در اختیار سازندگان هتلهای جزیره کیش است و کار با کیفیتی انجام میشود. با این حال برداشت بنده این است که در این حوزه باید کار زیادی انجام شود و سطح کار را ارتقا دهیم. به طور کلی راهبرد کلان ما در جزیره کیش توسعه پروژههای خاص گردشگری و فضاهای عمومی است.
ساخت بیمارستان بینالمللی کیش چندین سال است که متوقف شده. برای اجرایی شدن این پروژه برنامهای ندارید؟
این پروژه یکی از موضوعات اساسی است که در دستور کار قرار دارد و امیدواریم بعد از حدود ۲۰ سال تا پایان سال جاری این بیمارستان را تعیینتکلیف کنیم. در حال حاضر برای اجرایی شدن این پروژه سرمایهگذاران عمانی درخواست خود را اعلام کردهاند. همچنین در داخل کشور چند گروه اعلام آمادگی کردهاند که یکی از آنها به گروهی تعلق دارد که در قالب طب سنتی ایرانی و چینی با یکدیگر تلفیق شدهاند و درخواست پیشبرد پروژه را دارند. به طور کلی با رفتوآمدهایی که در بیمارستان ایجاد شد و همچنین فعالیت حوزه توریسمدرمانی، گرایش زیادی به فعال شدن این بیمارستان وجود دارد.
حمایت دولت و سازمان منطقه آزاد کیش از سرمایهگذاران داخلی و خارجی تا چه حد جدی است؟
همه تلاش ما در طی ماههای اخیر این بوده است که این باور را برای سرمایهگذاران موجود در جزیره کیش ایجاد کنیم که سازمان در کنار آنها قرار دارد. در واقع سرمایهگذار قدرتمند و توانمند برای منطقه آزاد و در مقابل سازمان به روز و قدرتمند به لحاظ اقتصادی برای سرمایهگذار مزیت است. بر این اساس همه پروژههای بلاتکلیف و نیمهتمام مربوط به بخش خصوصی و سازمان منطقه آزاد فعال شد. به عبارت دیگر فضای عمومی به سمتی رفته است که تمام پروژههای بلاتکلیف ۱۰ تا ۱۷ ساله مشغول کار هستند و یک کارگاه بزرگ ساختوساز را در کشور ایجاد کردهایم. آمارها حاکی از آن است که بیش از ۱۱ هزار و ۷۰۰ سند و پایان کار املاک تجاری و مسکونی که سالها در انتظار بودند و مشکلاتی داشتند، طی ماههای اخیر صادر شده است.
یکی از بحثهایی که مورد توجه شما قرار داشته، شرکتهای دانشبنیان بوده است. در این زمینه چه اقداماتی صورت گرفته است؟
یکی از محورهای اساسی که در جزیره کیش به آن پرداخته شده و حتی مورد سرمایهگذاری قرار گرفته است، بحث شرکتهای دانشبنیان است. در این خصوص برای قدم اول ما یکی از بهترین ساختمانهای جزیره کیش را خریداری کردیم و مرکز نوآوری کیش را برنامهریزی کردیم. همچنین با همه پارکهای علمی و فناوری کشور تفاهمنامه امضا کردیم و همچنین با دانشگاههای اصلی و مطرح کشور نیز مذاکرات نهایی را انجام دادیم. به این ترتیب در حال حاضر حدود ۳۰ شرکت در این مرکز مستقر شدهاند و به طور کلی میتوان گفت که خوشبختانه روند استقرار شرکتهای دانشبنیان در کیش مناسب است. همچنین ما در کنار اقدامات برای اینکه اکوسیستم را فعال کنیم، شهرک فناوری نوین و شرکت دانشبنیان را در کیش طراحی کردیم تا برای ایدههایی که به مرحله تولید میرسند، فضای مناسبی را ایجاد کنیم. این در حالی است که همچنان از این ایدهها استقبال و حمایت میشود.
برای توسعه شرکت هواپیمایی کیش ایر چه برنامهای دارید؟
واقعیت این است که سازمان منطقه آزاد کیش در رابطه با خصوصیسازی کیش ایر الزام دارد اما با توجه به تجربه تلخی که در رابطه با خصوصیسازی شرکت آب و برق داریم، مذاکراتی را با سازمان خصوصیسازی انجام دادیم که این واگذاری از طریق بورس انجام شود چرا که کیشایر یکی از ظرفیتهای خوب جزیره کیش و کشور است.
کلام آخر؟
آنچه در حال حاضر از اهمیت زیادی برخوردار است این است که دخل و تصرفی در قانون مناطق آزاد صورت نگیرد تا رشد و توسعه در این مناطق در راستای توسعه تجارت کشور اتفاق بیفتد. حتی به عقیده بنده در شرایط اضطرار نیز نباید محدودیتی در این زمینه ایجاد شود چراکه به کل سیستم صدمه میزند. در واقع فلسفه فعالیت مناطق آزاد پیوند اقتصاد کشور به اقتصاد جهانی است. از این رو باید تلاشهای لازم برای الگوسازی از کشورهای خارجی و تعمیم آن در مناطق مختلف کشور فراهم شود./چهان صنعت
- نسرین فائق
- کد خبر 16851
- اجتماعی , اقتصادی
- بدون نظر
- پرینت



