توسعه دریا محور یکی از رویکردهای استراتژیک در توسعه پایدار کشورها و مناطق ساحلی است که بهره‌برداری از منابع دریایی، ارتقای حمل‌ونقل دریایی و توسعه زیرساخت‌های بندری را در بر می‌گیرد. مناطق آزاد با مزیت‌های قانونی و جغرافیایی، نقش مهمی در تسریع این فرآیند دارند. در این مقاله به چالش‌های مناطق آزاد از جمله محدودیت‌های پسکرانه، بانکرینگ و عمق آب پرداخته می‌شود. همچنین پیشنهاداتی مانند توسعه بندر آفتاب به‌عنوان یک هاب لجستیک برای صنایع نفت و گاز و تعمیرات دریایی ارائه می‌شود.

دریاها همواره بستر فرصت‌های اقتصادی و زیست‌محیطی بوده‌اند. در سال‌های اخیر، تمرکز بر توسعه دریا محور به‌ویژه در کشورهای ساحلی بیشتر شده است. مناطق آزاد، به‌دلیل معافیت‌های مالیاتی، موقعیت استراتژیک و امکانات تجاری، می‌توانند به‌عنوان تسهیل‌گر این توسعه عمل کنند.

پیش‌نیازهای توسعه دریا محور

توسعه دریا محور مستلزم فراهم کردن پیش‌نیازهایی است:

۱٫ زیرساخت‌های حمل‌ونقل دریایی و بندری

۲٫ تقویت نیروی انسانی متخصص

۳٫ پشتیبانی مالی و سرمایه‌گذاری

۴٫ قوانین و مقررات شفاف

چالش‌ها و محدودیت‌ها

با وجود پتانسیل بالای مناطق آزاد، برخی محدودیت‌ها مانع توسعه بهینه می‌شود:

۱٫ پسکرانه
محدودیت زمین برای ایجاد انبارها و زیرساخت‌های پشتیبانی، یکی از چالش‌های مناطق آزاد است. برای مثال، منطقه آزاد کیش به‌دلیل محدودیت زمین، پسکرانه‌ای مناسب برای گسترش زیرساخت‌ها ندارد.

۲٫ عمق آب
عمق ناکافی آب در بسیاری از بنادر مناطق آزاد، پذیرش کشتی‌های بزرگ را دشوار می‌کند. بندر کیش نیز از این محدودیت مستثنی نیست.

۳٫ بانکرینگ
تأمین سوخت کشتی‌ها یکی از اجزای کلیدی حمل‌ونقل دریایی است. به‌دلیل ملاحظات زیست‌محیطی، امکان بانکرینگ در کیش بسیار محدود است.

۴٫ چالش‌های زیست‌محیطی
توسعه زیرساخت‌های دریایی می‌تواند به اکوسیستم‌های حساس آسیب بزند. در کیش، ورود شناورهای بزرگ به محیط زیست دریایی آسیب می‌رساند.

 

توسعه بندر کیش: خطای استراتژیک؟

با توجه به چالش‌های ذکرشده، توسعه بندر کیش بدون برنامه‌ریزی دقیق می‌تواند یک خطای استراتژیک باشد.

پیشنهاد: توسعه بندر آفتاب

بندر آفتاب به‌دلیل عمق طبیعی آب (بالای ۱۰ متر) و پسکرانه گسترده، ظرفیت تبدیل به یک هاب لجستیک در صنایع نفت و گاز را دارد. این بندر می‌تواند به‌عنوان بندر خشک برای تعمیرات دکل‌های نفتی و دریایی استفاده شود و مانع ورود شناورهای غول‌پیکر به کیش گردد.

همچنین با توجه به طول خلیج فارس از تنگه هرمز تا آخرین نقطه پیشروی آن در غرب (۸۰۵ کیلومتر)، کمبود یاردهای تعمیرات کشتی یا حوضچه‌های خشک یکی از ضعف‌های کلیدی منطقه است. در حال حاضر، این امکانات در خلیج فارس به تعداد کمتر از انگشتان یک دست وجود دارد. توسعه بندر آفتاب می‌تواند این کاستی را جبران کرده و این منطقه را به یک هاب لجستیک برای تعمیرات کشتی، پشتیبانی از سکوهای نفتی و گازی، و تأمین نفت‌گاز برای صنایع مرتبط تبدیل کند.

مسکن اجتماعی و حمل‌ونقل دریایی

علاوه بر توسعه زیرساخت‌های لجستیکی، بندر آفتاب می‌تواند نقش مؤثری در تأمین مسکن اجتماعی برای اقشار کم‌درآمد شاغل در کیش داشته باشد. نزدیکی بندر آفتاب به جزیره کیش این امکان را فراهم می‌کند که کارگران زحمتکشی که به‌دنبال روزی حلال به کیش آمده‌اند، اما به‌دلیل هزینه‌های بالا توان همراهی خانواده‌هایشان را ندارند، بتوانند در این منطقه مستقر شوند. ایجاد مسکن اجتماعی در بندر آفتاب این فرصت را فراهم می‌آورد که این قشر، ضمن حفظ شغل خود در کیش، زندگی در کنار خانواده را تجربه کنند.

برای پشتیبانی از این برنامه، می‌توان به‌جای تاکسی هوایی بین کیش و قشم، تاکسی دریایی بین کیش و بندر آفتاب راه‌اندازی کرد. این اقدام نه‌تنها صنعت حمل‌ونقل دریایی منطقه را توسعه می‌دهد، بلکه امکان رفت‌وآمد راحت‌تر و کم‌هزینه‌تر این افراد را فراهم می‌کند. بدین ترتیب، علاوه بر کاهش فشار اقتصادی، از آسیب‌های زیست‌محیطی و ترافیکی ناشی از تردد شناورهای سنگین نیز جلوگیری خواهد شد.

نتیجه‌گیری

توسعه دریا محور نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و تحلیل عمیق است. با وجود محدودیت‌های موجود در منطقه آزاد کیش، توسعه بندر آفتاب می‌تواند راه‌حل مناسبی برای تبدیل منطقه به قطب حمل‌ونقل و خدمات لجستیک دریایی باشد. همچنین، توسعه مسکن اجتماعی در بندر آفتاب می‌تواند نقشی اساسی در بهبود زندگی اقشار کم‌درآمد و توسعه حمل‌ونقل دریایی در منطقه ایفا کند. این اقدامات می‌تواند زمینه‌ساز رشد پایدار در خلیج فارس گردد.