جزیره کیش طی دو دهه گذشته بارها در سخنان مدیران، وزرا، معاونان رئیس‌جمهور و مسئولان دستگاه‌های مختلف، به‌عنوان «پایلوت»، «هاب»، «قطب»، «الگو» یا «دروازه» برای اجرای طرح‌های ملی و منطقه‌ای معرفی شده است.

مرور این اظهارات نشان می‌دهد دامنه این وعده‌ها از بنزین و بیمه تا حمل‌ونقل هوشمند، ۵G، اقتصاد دیجیتال، هوش مصنوعی، خدمات مالی، سلامت، گردشگری، هوانوردی و ورزش گسترده شده است.

اما پرسش اصلی این گزارش این است:

از میان این همه عنوان، کدام‌یک واقعاً به نتیجه رسیده و کدام‌یک صرفاً در سطح خبر، تفاهم‌نامه و وعده باقی مانده است؟

۱. کیش؛ پایلوت فعالیت‌های بیمه‌ای کشور

۱۴ تیر ۱۳۹۸

ناصر آخوندی، معاون اقتصادی و سرمایه‌گذاری وقت سازمان منطقه آزاد کیش، در نشست با رؤسای شرکت‌های بیمه اعلام کرد شرکت‌های بیمه‌ای جزیره می‌توانند «پایلوت فعالیت‌های بیمه‌ای کشور» باشند.

او تأکید کرد شرکت‌های بیمه می‌توانند با استفاده از ابزارهای نوین و محصولات جدید، کیش را به محل اجرای آزمایشی طرح‌های نوین بیمه‌ای تبدیل کنند.

وضعیت:

ایده و اعلام رسمی وجود داشت؛ اما در سال‌های بعد، این عنوان کمتر در ادبیات توسعه‌ای کیش تکرار شد.

۲. مرکز مالی بین‌المللی کیش

۲۰ اسفند ۱۳۹۶

در دوره مدیریت محمدابراهیم انصاری‌لاری، تفاهم‌نامه‌ای میان سازمان منطقه آزاد کیش و بورس تهران با هدف ایجاد زیرساخت‌های لازم برای مرکز مالی بین‌المللی کیش امضا شد.

هدف، توسعه فعالیت‌های بورس، جذب سرمایه و تسهیل فعالیت سرمایه‌گذاران خارجی اعلام شد.

اما این ایده سال‌ها بعد نیز همچنان در قالب هدف‌گذاری مطرح شد.

در ۱۴۰۴ نیز بحث تبدیل کیش به هاب مالی منطقه در برنامه‌های توسعه‌ای سازمان قرار داشت. در اسناد معرفی پروژه‌های کیش در آن سال، «هاب مالی» به‌عنوان یکی از پروژه‌های مهم توسعه‌ای مطرح شده است.

۳. کیش؛ پایلوت حمل‌ونقل هوشمند و ۵G

۶ مهر ۱۳۹۹

یکی از جدی‌ترین طرح‌های فناورانه کیش، ایجاد پایلوت حمل‌ونقل هوشمند شهری مبتنی بر ۵G بود.

در تفاهم‌نامه‌ای میان سازمان منطقه آزاد کیش، معاونت علمی ریاست‌جمهوری، پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات و ایرانسل، قرار شد تجربه کیش برای توسعه این فناوری در دیگر شهرهای کشور مورد استفاده قرار گیرد.

غلامحسین مظفری، مدیرعامل وقت سازمان منطقه آزاد کیش، هدف را ایجاد پایلوت حمل‌ونقل هوشمند و استفاده از نتایج آن برای تسری به دیگر شهرها اعلام کرد.

وضعیت:

بخشی از زیرساخت‌ها و پروژه‌های هوشمندسازی اجرا شد؛ اما فاصله میان «پایلوت حمل‌ونقل هوشمند» و تحقق کامل یک شهر هوشمند جامع همچنان موضوع قابل بررسی است.

۴. کیش؛ پایلوت شهر هوشمند

در همان دوره، پروژه‌های متعددی برای هوشمندسازی کیش تعریف شد؛ از پایش ناوگان عمومی و خودروهای پلیس تا خودروهای خودران و اتوبوس برقی.

گزارش‌های آن دوره از اجرای پایلوت خودروهای خودران و طرح‌های مرتبط با شهر هوشمند خبر می‌دادند.

در شهریور ۱۴۰۱ نیز مهدی کشاورز، مدیرعامل وقت سازمان منطقه آزاد کیش، نقشه راه کیش به‌عنوان پایلوت هوشمندسازی مناطق آزاد را مطرح کرد.

این نقشه راه پنج‌ساله در شش محور محیط‌زیست، اقتصاد، حکمرانی، زندگی، جابه‌جایی و شهروندپذیری طراحی شده بود.

در آبان همان سال نیز نخستین سامانه هوشمند فرآیندهای شهرسازی کیش رونمایی شد.

۵. کیش؛ نقطه اتصال ملی و بین‌المللی نوآوری

۱۱ شهریور ۱۳۹۹

همزمان با افتتاح مرکز نوآوری کیش، مسعود توفیقی، مدیر مرکز نوآوری، گفت کیش می‌تواند به نقطه اتصال ملی و بین‌المللی و نقطه عطفی برای پایلوت طرح‌ها در سایر مناطق آزاد و کشور تبدیل شود.

مرکز نوآوری با محوریت شهر هوشمند، اقتصاد دانش‌بنیان، استارتاپ‌ها، اقتصاد دریا، محیط‌زیست دریایی و گردشگری دریایی شکل گرفته بود.

ولی خروجی آن جز یک هیچ پر رنگ چیزی نبود.

۶. پهپادهای پستی؛ یک پایلوت دیگر

۶ خرداد ۱۴۰۰

در جریان برنامه‌های فناوری اطلاعات در کیش، قرار بود پهبادهای پستی به‌صورت پایلوت پاکت‌های نامه را در جزیره جابه‌جا کنند.

این پروژه بخشی از برنامه توسعه فناوری‌های نوین پستی و «کیش هوشمند» بود که با حضور آذری جهرمی، وزیر وقت ارتباطات و با رونمایی از پهپادهای هادی و هدی کلید خورد ولی بعد از آن شوی تبلیغاتی، دیگر ادامه نیافت.

۷. سهمیه بنزین به کد ملی؛ معروف‌ترین پایلوت کیش

آذر ۱۴۰۰

یکی از خبرسازترین طرح‌هایی که نام کیش را در کنار واژه «پایلوت» قرار داد، طرح تخصیص سهمیه بنزین به افراد به‌جای خودرو بود.

در آن مقطع اعلام شد کیش و قشم می‌توانند محل اجرای آزمایشی این طرح باشند.

اما نکته مهم این است که حتی مسئولان سازمان منطقه آزاد کیش در همان زمان درباره برخی روایت‌ها از اجرای پایلوت یا افزایش قیمت بنزین در جزیره تکذیب و توضیحاتی ارائه کردند. بنابراین باید میان «طرح تخصیص بنزین به کد ملی» و «افزایش قیمت بنزین» تفکیک قائل شد.

این نمونه شاید یکی از روشن‌ترین مواردی باشد که نشان می‌دهد یک عنوان رسانه‌ای می‌تواند با واقعیت اجرایی طرح تفاوت داشته باشد.

۸. پایلوت آموزش هتلداری و هاب گردشگری

شهریور ۱۴۰۱

مهدی کشاورز در برنامه‌های توسعه گردشگری کیش بر آموزش نیروی انسانی و راه‌اندازی School Hotel تأکید کرد و ایده تبدیل کیش به پایلوت آموزش هتلداری نیز مطرح شد.

همزمان، در سیاست‌های گردشگری همان دوره، کیش به‌عنوان مقصدی فراتر از گردشگری تفریحی و با هدف تبدیل‌شدن به هاب بین‌المللی گردشگری معرفی می‌شد.

وضعیت:

گردشگری همچنان اصلی‌ترین برند بالفعل کیش است؛ اما پرسش درباره اینکه آیا کیش واقعاً به هاب بین‌المللی گردشگری تبدیل شده یا همچنان عمدتاً به بازار داخلی وابسته است، همچنان باز است.

۹. هاب فناوری نفت، گاز و پتروشیمی

دی ۱۴۰۳

محمدجعفر کبیری، مدیرعامل سازمان منطقه آزاد کیش، اعلام کرد جزیره می‌تواند به هاب فناورانه صنعت نفت، گاز و پتروشیمی تبدیل شود.

این ایده بر ظرفیت‌های کیش، اقتصاد دانش‌بنیان و نزدیکی به میدان گازی جزیره استوار بود.

در همان دوره تفاهم‌نامه‌ای سه‌جانبه میان حسین افشین، معاون علمی رئیس‌جمهور، محمد شریعتمداری، مدیرعامل گروه صنایع پتروشیمی خلیج فارس، و محمدجعفر کبیری برای توسعه هاب فناوری و هوش مصنوعی در کیش امضا شد.

۱۰. هاب هوش مصنوعی و اقتصاد دیجیتال

۲۳ و ۲۴ دی ۱۴۰۳

در تفاهم‌نامه سه‌جانبه میان معاونت علمی، منطقه آزاد کیش و گروه پتروشیمی خلیج فارس، هدف، توسعه هاب فناوری، اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی در کیش اعلام شد.

هدف نهایی، تبدیل کیش به قطب فناوری و نوآوری اقتصاد دیجیتال مبتنی بر هوش مصنوعی عنوان شد.

در ادامه نیز بر ایجاد زیرساخت‌های پردازش هوش مصنوعی و پیوند فناوری با صنعت پتروشیمی تأکید شد.

۱۱. هاب فناوری و اقتصاد دیجیتال کشور

۱۲ شهریور ۱۴۰۴

رضا مسرور، دبیر شورای عالی مناطق آزاد، در نشست شورای معاونان و مدیران سازمان منطقه آزاد کیش اعلام کرد سند اقتصاد دیجیتال مناطق آزاد با مسئولیت دانشگاه صنعتی شریف در حال تدوین است و هدف آن این است که کیش در افق ۵ تا ۱۰ سال آینده به هاب فناوری و اقتصاد دیجیتال کشور تبدیل شود.

این یکی از صریح‌ترین تعاریف جدید از نقش آینده کیش است.

۱۲. هاب مالی دیجیتال

آذر ۱۴۰۳

رضا مسرور هنگام آغاز دوره مدیریت کبیری در کیش، از ضرورت ایجاد هاب مالی دیجیتال در کیش سخن گفت.

او همچنین تأکید کرد اعضای مالی هیأت‌مدیره سازمان باید در دیجیتال‌کردن دارایی‌ها و ایجاد این هاب نقش داشته باشند.

در ۱۴۰۴ نیز تبدیل کیش به هاب مالی منطقه در برنامه‌های توسعه‌ای سازمان قرار داشت.

۱۳. هاب هوایی جنوب کشور

فروردین ۱۴۰۴

محمد کبیری در جریان احیای مسیر هوایی کیش ـ قشم اعلام کرد با ایجاد ایرتاکسی، استقرار شبیه‌سازهای آموزشی پرواز و برنامه‌ریزی برای MRO و تعمیر و نگهداری قطعات هواپیما، می‌توان کیش را به هاب هوایی جنوب کشور تبدیل کرد.

آبان ۱۴۰۴

کبیری بار دیگر اعلام کرد هدف سازمان، تبدیل کیش به هاب هوایی منطقه است؛ با تمرکز بر خدمات فنی و مهندسی و تسهیل ورود و خروج گردشگران داخلی و خارجی.

در همان مقطع، از سرمایه‌گذاری ۱۸ همتی برای تبدیل کیش به قطب خدمات فنی، مهندسی و گردشگری هوایی نیز سخن گفته شد.

۱۴. هاب علم و فناوری

دی ۱۴۰۴

در اظهارات معاون علمی رئیس‌جمهور نیز کیش به‌عنوان منطقه‌ای با ظرفیت تبدیل‌شدن به هاب علم و فناوری مطرح شد.

همزمان توسعه پروژه‌های هوش مصنوعی و اقتصاد دیجیتال در جزیره در دستور کار قرار گرفت.

۱۵. کیش؛ هاب سلامت خلیج فارس

۱۲ مرداد ۱۴۰۵

جدیدترین عنوان مهم به حوزه سلامت مربوط است.

محمد کبیری در آیین تکریم رئیس بیمارستان کیش اعلام کرد:

گردشگری سلامت «ابرپروژه» کیش است و جزیره می‌تواند به هاب سلامت خلیج فارس تبدیل شود.

کبیری همچنین بر تدوین سند جامع سلامت و توسعه زیرساخت‌های درمانی جزیره تأکید کرد.

۱۶. پایلوت رسمی MMA

۶ آبان ۱۴۰۴

در حوزه ورزش نیز احمد پاک‌نهاد، عضو شورای راهبردی فدراسیون انجمن ورزش‌های رزمی، از برنامه‌ریزی برای تبدیل کیش به پایلوت رسمی هنرهای ترکیبی کشور (MMA) خبر داد. ولی عملا نه مسابقه ای برگزار شد و نه سحنی از  MMA در کیش زده می شود.

۱۷. کیش؛ «برند مناطق آزاد ایران» و الگوی جهانی

مرداد ۱۴۰۵

در تازه‌ترین اظهارنظر مهم، محمد نوری، دستیار رئیس‌جمهور در پیگیری طرح‌های خاص، در نشست شورای معاونان و مدیران سازمان منطقه آزاد کیش، عملکرد محمد کبیری و مجموعه مدیریتی کیش را مورد تقدیر قرار داد.

او کیش را «برند مناطق آزاد ایران» خواند و گفت این جزیره باید به الگویی در سطح ایران و جهان تبدیل شود.

نوری همچنین از ظرفیت کیش برای تبدیل‌شدن به مرکز مالی بین‌المللی، توسعه پزشکی و گردشگری سلامت و حرکت در مسیر الگویی مشابه شینزن چین سخن گفت.

جمع‌بندی گزارش

اگر تمام این اظهارات را کنار هم بگذاریم، در حدود یک دهه گذشته برای کیش این نقش‌ها مطرح شده است:

پایلوت بیمه
مرکز مالی بین‌المللی
هاب مالی
هاب مالی دیجیتال
پایلوت ۵G
پایلوت حمل‌ونقل هوشمند
پایلوت شهر هوشمند
پایلوت هوشمندسازی مناطق آزاد
پایلوت فناوری‌های پستی
پایلوت بنزین
پایلوت آموزش هتلداری
هاب گردشگری بین‌المللی
هاب فناوری نفت، گاز و پتروشیمی
هاب هوش مصنوعی
هاب اقتصاد دیجیتال
هاب علم و فناوری
هاب هوایی جنوب کشور
هاب سلامت خلیج فارس
پایلوت MMA

این فهرست به‌خودی‌خود یک سؤال مهم ایجاد می‌کند:

چرا جزیره‌ای با این تعداد «پایلوت» و «هاب» هنوز برای تعریف جایگاه اصلی اقتصادی خود با چالش مواجه است؟

پاسخ لزوماً این نیست که همه طرح‌ها شکست خورده‌اند؛ بسیاری از آنها بخشی از زیرساخت‌ها یا مراحل اولیه را طی کرده‌اند. مسئله مهم‌تر، فاصله میان اعلام یک عنوان، اجرای یک پروژه و تبدیل‌شدن آن به مزیت پایدار اقتصادی است.